De onzichtbaren: vrouwen in migratie

Traditioneel was migratie overwegend een mannenzaak omdat mannen de vrijheid hadden om te reizen en omdat zij de plicht hadden hun gezin financieel te onderhouden. Migratie was een mannenwereld: de jobs voor migranten waren mannenjobs, en migrantenrechten waren mannenrechten. Maar als gevolg van de globalisering zijn er steeds meer vrouwen die migreren. Het aantal vrouwen dat, zoals mannen, op hun eentje migreren om voor zichzelf geld te verdienen en hun gezin te onderhouden, is aan het toenemen. "In dit land zijn er nagenoeg geen werkaanbiedingen (…). Ik herinner mij hoe moeilijk ik had om werk te vinden in Jemen (…). Indien ik niet naar het buitenland was gegaan om te gaan werken, zou de toestand er voor mij en voor mijn gezin veel slechter uitgezien hebben", Ethiopische vrouw werkend in Jemen.

Wie zijn de migrantenvrouwen?

Ze zijn getrouwd of alleenstaand, gescheiden of ze zijn weduwen, ze zijn moeders en dochters, meisjes en oudere vrouwen. Ze zijn met velen maar ze zijn onzichtbaar… Er zijn onvoldoende gegevens over migrantenvrouwen en de statisttieken worden niet bijgehouden op basis van geslacht. We weten dat vrouwen de helft uitmaken van de internationale migranten en dat ze overwegend migreren van het ene arme land naar het andere, omdat ze lange reizen vermijden of niet over voldoende geld beschikken om deze te betalen. Ze voelen zich meer aangetrokken tot landen met gelijkaardige gewoonten, godsdienst, taal, klimaat, enz. Maar ook het aantal vrouwelijke migranten dat naar rijke landen trekt neemt toe. De meerderheid van de migranten vandaag in Noord-Amerika, Europa en het Midden-Oosten en in vele Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen zijn vrouwen.
[collapse collapsed]

Waarom migreren vrouwen?

Vrouwen migreren voor gelijkaardige redenen als mannen, maar toch zijn er een paar specifiek vrouwelijke stimulansen:

• Om de migrant-echtgenoot te vervoegen (gezinshereniging) of om te huwen met iemand in een ander land. "Ik was het ermee eens omdat zij een meisje is en daarom moet vertrekken", zei Hashim over zijn dochter toen ze Ghana verliet.

• Om te studeren of om werkervaring op te doen, of om economisch onafhankelijk te worden met de hoop zo beter gerespecteerd te worden binnen de familie en hun gemeenschap. "Terwijl ik in Hong Kong werkte deed ik heel wat ervaring op. Ik zag er hoe mensen een zelfstandige vrouw verschillend behandelden dan een niet-zelfstandige vrouw. Mijn zelfvertrouwen is terug gegroeid. Nu kan ik mijn stem laten horen wanneer er thuis beslissingen moeten genomen worden. Mijn man roept ook niet meer tegen mij. Ik heb een stuk grond gekocht en vier riksja's, wat een bron van inkomsten vormt voor vier andere gezinnen", Sushila Rai, een Nepalese migrante, huishoudelijke hulp.

• Om te ontsnappen aan seksediscriminatie en beperkende tradities, zoals de verplichting te trouwen en kinderen te hebben, het verbod te studeren of te werken.

Bovendien willen vrouwen die misschien voor een andere reden migreerden dikwijls niet naar huis terugkeren omdat ze vrezen hun verworven autonomie weer te verliezen.[/collapse]
[collapse collapsed]

Gedwongen of vrijwillig?

Voor wat betreft de migratie van vrouwen wordt er in studies dikwijls een onderscheid gemaakt tussen "gedwongen" en "vrijwillige" migratie. Maar de realiteit toont aan dat het gebruiken van deze categorieën problematisch is. Het blijft een open vraag of de keuze om te migreren een vrije of gedwongen keuze was. Een familie uit Niger, bvb., die bedreigd wordt met hongersnood is verplicht om te migreren uit pure noodzaak om te overleven. Een familie in de Filippijnen die een dochter naar het buitenland stuurt om er als een meid te werken zodat ze geld naar huis kan sturen. Een vrouw uit Bangladesh die van haar man gescheiden is en naar haar het dorp van haar ouders teruggestuurd wordt, enz...

Deze moelijkheid om het onderscheid te maken tussen de verschillende vormen van migratie vind je ook terug in de discussie rond de mensenhandel. De nadruk op dwang en het misleiden van de betrokkenen, plaatst de mensenhandel apart van de andere vormen van migratie. Het wordt gekenmerkt door de manipulatie door derden. Anderzijds leren we uit de getuigenissen van vrouwen en uit de tijd die vooraf ging aan de beslissing om te migreren dat het unieke karakter van de mensenhandel toch in vraag gesteld kan worden. Cijfers tonen aan dat 80% van de slachtoffers van de mensenhandel vrouwen zijn.

Wat is mensenhandel?

Het Palermo Protocol "to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, especially Women and Children (UN 2000)" omschrijft de mensenhandel als volgt: "Mensenhandel heeft tot doel uitbuiting en omvat recrutering, vervoer, transfer, onderdak verlenen aan of ontvangst van personen. En dit door middel van dreigementen of het gebruik van geweld of andere vormen van dwang, of ontvoering, of fraude, of misleiden, of door het misbruik maken van een machtspositie of door de kwetsbaarheid van een persoon te misbruiken. Of door het geven of aannemen van finciële of andere middelen om op die manier de toestemming te bekomen van een persoon die controle heeft over een andere persoon. De uitbuiting zal minstens hetvolgende omvatten: uitbuiting of prostitie van anderen, of andere vormen van seksuele uitbuiting, gedwongen arbeid of het gewongen aanbieden van diensten, slavernij of praktijken die met slavernij gelijkgesteld kunnen worden, "servitude" of het verwijdenren van organen."

Het debat over de mensenhandel

Er zijn twee belangrijke feministische posities mbt vrouwenhandel. De ene visie stelt dat prostitutie gelijk is aan seksuele slaverij en dus moeten alle migranten die in de prostitutie zitten gezien worden als slachtoffer van mensenhandel (CATW, Coalition Against Trafficking in Women, en de UN Working Group on Contemporary Forms of Slavery). De andere visie argumenteert voor het maken van een onderscheid tussen gedwongen en vrijwillige prostitutie (GAATW, Global Alliance Against Traffick in Women, en UNHCR en UNICEF). Sinds 2005 heeft de Amerikaanse administratie zich aan de kant geplaatst van de eerste visie en heeft ze zich ertoe verbonden om geen steun toe te kennen voor HIV/AIDS preventie aan landen die geen beleid opzetten dat alle vormen van prostitutie verbiedt.[/collapse]

[collapse collapsed]

Welke zijn de typisch "vrouwelijke" beroepen?

Dit zijn de beroepen zoals huishoudhulp, poetsvrouwen en zorgverstrekkers voor zieken, ouderlingen en kinderen. Maar ook landbouwsters, diensters, textielslaven, hoogopgeleide professionele werksters, leraressen, verpleegsters, entertainers en sekswerkers.

Geschoolde vrouwen gaan vaak werken in de zorgsector en het onderwijs. De verpleging is de sector die de hoogste proportie vrouwelijke werknemers heeft (90%) en hiervoor wordt de term "care-drain" gebruikt. Het is niettemin een feit dat mannelijke migranten vaak werk doen dat als "geschoold" omschreven wordt, zoals management in verwerkende nijverheden, terwijl vrouwelijke migranten heel vaak terechtkomen in ongeschoolde vakgebieden zoals huishoudhulp. Zo werken 60% van de Latijns-Amerikaanse vrouwelijke migranten als huishoudhulp in het gastland.[/collapse]

[collapse collapsed]

Welke uitdagingen moeten vrouwelijke migranten overwinnen?

Welke specifieke uitdagingen moeten vrouwelijke migranten overwinnen?

Een uiterst belangrijke zaak is dat vrouwelijke migranten extra kwetsbaar zijn voor geweld,
uitbuiting en disriminatie. Enkele voorbeelden:

• Het immigratiebeleid in ontvangende landen heeft de neiging meer rechten en mogelijkheden tot regularisatie te geven in "mannelijke" sectoren die traditioneel migrantensectoren waren. De vrouwelijke sectoren worden gekenmerkt door slechte werkomstandigheden, lage verloning, onzekerheid en de blootstelling aan seksueel misbruik.

• Vrouwen kunnen het slachtoffer zijn van seksueel of fysiek geweld van de transporteurs, mannelijke medereizigers of grenswachten. Gesmokkelde vrouwen zijn bijzonder kwetsbaar en zijn volledig gebonden aan hun smokkelaars die hen valse papieren en werk aanbieden, dat laatste vaak in de seksindustrie. Smokkelaars bedreigen vrouwen voortdurend met geweld tegen hun achtergebleven familie en sluiten hen op in vernederende omstandigheden (vrijheidsberoving, verkrachting, mishandeling).

• Vrouwen voelen zich vaak geïsoleerd door de beperkingen die hen opgelegd worden inzake sociale relaties of door familieleden die hen verplichten hun culturele identiteit uit het thuisland te bewaren.

• Vrouwen zijn bijzonder kwetsbaar voor besmettelijke ziekten en zij zijn vaak onvoldoende voorgelicht over seksueel overdraagbare aandoeningen zoals HIV/AIDS. Deze kwetsbaarheid treedt niet alleen op wanneer zij het slachtoffer zijn van seksueel geweld of in de seksndustrie tewerkgesteld zijn maar ook wanneer hun echtgenoten uit migratie terugkeren. De verspreiding van deze aandoeningen binnen de migrantengemeenschappen doet zich zowel voor in de landen van herkomst als in de landen van bestemming. Regionale migratie is nu de dominante weg waarlangs HIV zich door heel Afrika verspreidt.

  [/collapse]

[collapse collapsed]

Het nieuwe beeld van de migratie

Vrouwen ondergaan niet alleen de gevolgen van migratie, maar liggen zelf aan de basis van belangrijke wijzigingen. Ondanks het grebk aan gedetailleerde gegevens, kunnen we toch reeds hetvolgende vaststellen:

• Geldtransfers door vrouwen vertegenwoordigen een aanzienlijk deel in het totale inkomen van sommige landen (in 2005 gebeurde 86% van de transfers uit Europa naar de Dominicaanse Republiek door vrouwen). In het algemeen zullen vrouwen een hoger deel van hun inkomen overmaken, al blijven de bedragen lager omdat vrouwen in de regel minder verdienen dan mannen.

• Vrouwen hebben bijzondere vakkennis, attitudes, ideeën en kennis. Derhalve toont migratie een aantal nieuwe aspecten. In sectoren zoals huishoudhulp bijvoorbeeld, waar vrouwen in rechtstreeks contact staan met de gezinnen, is de kans groter dat er gemakkelijker banden gesmeed worden met de lokale gemeenschap. Dit kan de integratie bevorderen omdat het de angst van de lokale bevolking helpt verminderen en zo racisme en xenofobie kan doen afnemen.

• Vrouwelijke migranten dragen ook bij tot het wijzigen van de man/vrouw rolpatronen in de landen van oorsprong. Dat is precies wat Afghaanse vrouwen bereikten door ervoor te zorgen dat vrouwen meebeslisten bij het opstellen van de nieuwe grondwet.

  [/collapse]

[collapse collapsed]

De belangrijkste punten

Migratiepatronen kunnen verschillend zijn voor mannen en vrouwen, maar nog belangrijker is dat de impact op beiden vaak radicaal anders is. Globaal genomen zijn vrouwen het meest kwetsbaar. Vrouwen kunnen evenwel ook posititieve verschuivingen teweegbrengen in moderne migratie. Oorsprongs-, doorgangs-en bestemmingslanden moeten daarom allemaal een man/vrouw perspectief aanhouden in hun migratiebeleid, zodat nog vóór er beslissingen genomen worden er een analyse wordt gemaakt van de gevolgen van het beleid op zowel mannen als vrouwen. Er moet met name op worden toegezien dat de bijzondere kwaliteiten van vrouwen en hun kennis gebruikt wordt, en dat ze beschermd worden tegen misbruik.

In het bijzonder moeten maatregelen genomen worden om:

• gelijkheid der seksen te waarborgen en om effectief een invloed van vrouwen in het migratiebeleid te verkrijgen. Dit zal een zeer gunstige weerslag hebben op de ontwikkelingen op het vlak van vrede en zekerheid, integratie en mensenrechten;

• het leven van vrouwen te redden door meer en beter te informeren over de specifieke gezondheidsrisico's die vrouwen lopen als ze migreren;

• het potentiëel aan te boren dat vervat zit in vrouwelijke migratie om de integratie van migranten te bevorderen en zo racisme en xenofobie te verminderen en verwante conflictsituaties, spanningen, extremisme, etc. beter te beheersen.

  [/collapse]